Title: Przedmowa
Author: Sepielak
Last saved by: oem
Company: Universitas

Rozdział 1
Lata młodości

14 października 1977, Săo Paulo: Był to upalny, wiosenny dzień. W południe temperatura przekroczyła 25 stopni. Syn Josefa Mengelego, Rolf, ociekał potem. Miesiące przygotowań do tajnego spotkania z ojcem zszarpały jego nerwy. Teraz rozpoczynał się ostatni, najtrudniejszy etap podróży.
Poglądy polityczne Rolfa Mengelego od dawna stały „w jaskrawej sprzeczności z poglądami mojego ojca; nieco na lewo od centrum”. Będąc dzieckiem lat sześćdziesiątych – ery rozruchów uniwersyteckich i młodzieżowych rebelii, skierowanych przeciwko establishmentowi - trzydziestotrzyletni Rolf, absolwent prawa, stał się swego rodzaju czarną owcą potężnej dynastii Mengele. Bogactwo i władza jego kuzynów, ciotek i wujów, których fabryka maszyn górowała nad małym miasteczkiem Günzburg od czasów pierwszej wojny światowej, nie przemawiały do młodego Rolfa. Dla niego rodzina Mengele z Günzburga miała niemożliwe do zaakceptowania oblicze kapitalizmu: zamożni, lecz jednocześnie stanowili esencję małomiasteczkowej, zapatrzonej w siebie burżuazji. Lokalne kręgi darzyły ich uznaniem, ale rodzina Mengele uważała władzę za coś, co należało im się niejako z definicji. Podejrzliwość i brak zaufania Rolfa do pozostałych członków rodziny były odwzajemniane: Günzburczycy (jak Rolf ich nazywał) na pewnym etapie postrzegali go jako lewicowego radykała.
Niezależnie od uwarunkowań politycznych, łączyła jednak Rolfa z resztą klanu nierozerwalna więź: wszyscy oni byli krewnymi najbardziej znienawidzonego i poszukiwanego człowieka na świecie. Rolf był jego jedynym synem; Günzburczycy – jego kuzynami i kuzynkami. W tej jednej kwestii dwie frakcje rodziny Mengele znajdowały wspólny grunt. Rolf brzydził się czynami swojego ojca, nie mógł jednak zdradzić własnej krwi: „Mimo wszystko był moim ojcem.” Günzburczycy przejawiali znacznie bardziej ambiwalentną postawę wobec wojennej działalności Josefa – tak wówczas, jak i teraz odnosili się sceptycznie do wielu stawianych mu zarzutów.
Od czasu opublikowania owych zarzutów, czterdzieści lat wcześniej, poczynania Josefa Mengelego otaczała nieprzenikniona zasłona tajemnicy. Nawet Rolf często nie był informowany o jego miejscu pobytu. Jednak teraz, w to ciepłe październikowe popołudnie, chciał dowiedzieć się wszystkiego – prosto z ust ojca. „Miałem dość tych wszystkich pisemnych oskarżeń. Chciałem poznać prawdę.”
Od czasu, gdy Rolf po raz pierwszy spotkał swojego ojca w Alpach Szwajcarskich, minęło 21 lat. Wtedy dwunastoletniemu dziecku przedstawiono długo zaginionego „wujka Fritza”, który przyjechał w odwiedziny z Ameryki Południowej. Mały Rolf był pod wrażeniem wojennych opowieści wuja. Jego prawdziwą tożsamość poznał dopiero cztery lata później.
Josef Mengele stał się żywym symbolem hitlerowskiego „ostatecznego rozwiązania” w całej jego potworności – chłodny, obojętny i zawsze w najdrobniejszych szczegółach przygotowany do wypełniania długich rytuałów śmierci – piekielnych selekcji, w których uczestniczył z niezwykłą regularnością w ciągu swojej 21-miesięcznej pracy w obozie koncentracyjnym Auschwitz. 
Wspomnienie tego szczupłego mężczyzny, jego całkowicie normalny wygląd, starannie wyprasowany zielony mundur, zadbana twarz, zawadiacko przekrzywiona czapka SS -  pozostają żywe w umysłach ludzi, którzy przeżyli selekcję po przybyciu na rampę Auschwitz. Stojąc w lekkim rozkroku, w wyglansowanych butach, z kciukiem za paskiem od pistoletu, dokładnie przyglądał się kolejnym ofiarom martwym, świdrującym wzrokiem. Śmierć na lewo, życie na prawo. Czterysta tysięcy dusz – dzieci, młode dziewczęta, matki, ojcowie, babcie i dziadkowie – zostało skierowanych na lewą stronę krótkim gestem laski trzymanej w okrytej rękawiczką dłoni. Mengele był głównym „zaopatrzycielem” obozowych komór gazowych i krematoriów. Jeden z więźniów wspomina: „Jego wygląd zdawał się mówić: władza to ja”. W owym czasie Mengele miał zaledwie trzydzieści dwa lata.
Były chwile, kiedy żelazna maska obojętności ustępowała miejsca emocjom: Mengele budził się do życia. W jego oczach było widać podekscytowanie, a dłonie wykonywały łagodne gesty. Działo się tak, gdy Mengele - genetyk - trafiał na parę bliźniąt.
Na polecenie Mengelego bliźnięta były umieszczane w specjalnych pomieszczeniach i traktowane jak bezcenne klejnoty. W ich ciałach znajdował się sekret, do którego kluczem miał być obóz Auschwitz. Mengele starał się wyodrębnić różnice i podobieństwa między poszczególnymi bliźniętami. Dla niego podobieństwa były cechami odziedziczonymi, różnice zaś stanowiły efekt wpływu czasu i warunków środowiskowych. Dane te uważał za niezwykle istotne dla swojego projektu genetycznego udoskonalania populacji Europy. Udoskonalania – na modłę aryjską. W swoim laboratorium Mengele przeprowadzał jedne z najbardziej koszmarnych eksperymentów medycznych czasów wojny. Dzieci, przywiązane do marmurowych płyt, były poddawane operacjom oczu, kręgosłupów i organów wewnętrznych, często bez jakiegokolwiek znieczulenia. Robiono im też zastrzyki z nieznanych chemikaliów.
Czasami Mengele rozdawał dzieciom cukierki, był łagodny i uprzejmy, starał się postępować ostrożnie i zadawać jak najmniej bólu. Często jednak pokazywał drugie oblicze – naruszenie jego drakońskiego kodeksu dyscyplinarnego powodowało napady wściekłości i natychmiastowe egzekucje. Życie na dantejskim dworze dra Mengelego zawsze wisiało na włosku.
 Ze względu na swoje irracjonalne zachowanie Mengele zdobył sobie reputację demona. Jednak dla Rolfa ten demon - to był jego ojciec, człowiek, który z pewnością mógł zostać zwykłym lekarzem w lokalnej przychodni. A może nie mógł? Czy dzieś tam, na dnie jego duszy, nie kryła się poważna choroba psychiczna? Ta zagadka nie dawała Rolfowi spokoju. Z jednej strony słuchał opowieści rodziny o przedwojennych dokonaniach ojca, o jego wybitnych zdolnościach i pragnieniu zostania wielkim naukowcem. W Josefie podziwiano intelekt i umiłowanie dobrej zabawy. Był duszą towarzystwa, oczytany i błyskotliwy. Za destrukcję tego umysłu obwiniano system. Z drugiej jednak strony potworność zbrodni Mengelego wykraczała poza wszystko, o czym wcześniej czytał Rolf.
Gdy rozklekotany autobus skręcił w ciasną, brudną uliczkę, przy której mieszkał Josef, jedno stało się dla Rolfa jasne: dawna wszechwładza jego ojca zniknęła bez śladu, swoje ostatnie dni miał on spędzić wśród żebraków. Autobus podjechał do zaniedbanego budynku ozdobionego żółtą sztukaterią, bardziej przypominającego chatę niż dom. Kiedy opadł pył, oczom Rolfa ukazał się stary i siwy, lecz starannie uczesany człowiek, zniszczony przez podeszły wiek i lata pozostawania w ukryciu. Wtedy właśnie Rolf przyrzekł sobie zgłębić wszystkie oblicza potęgi i upadku swojego ojca.
Josef Mengele przyszedł na świat 16 marca 1911 roku jako najstarszy z trzech synów Karla i Walburgi Mengele, których pierwsze dziecko urodziło się martwe. Rodzina mieszkała w Günzburgu, małym, malowniczym miasteczku położonym nad brzegami Dunaju i przypominającym piętnastowieczną osadę. Josef wzrastał w głęboko katolickim domu. Jego rodzicom udało się w krótkim czasie zgromadzić znaczny majątek – tuż przed narodzinami Josefa jego ojciec, inżynier, został wyłącznym właścicielem odlewni produkującej sprzęt młynarski, tartaczny i rolniczy. W roku 1907 wszedł w spółkę z mechanikiem Andreasem Eisenlauerem i od tego czasu zajmował się również naprawą maszyn. W tym samym roku odlewnia spłonęła – w ciągu następnych dziesięcioleci miała spłonąć jeszcze kilkakrotnie. Za kwotę odszkodowania Karl kupił działkę ziemi tuż za miastem i odbudował na niej swój zakład. Dwa lata później Eisenlauer wycofał się ze spółki z powodów zdrowotnych, pozostawiając firmę – zatrudniającą wówczas siedmiu pracowników – w rękach Karla.1
Firma „Karl Mengele” prosperowała. Wkrótce po narodzinach Josefa Karl kupił swój pierwszy samochód marki Benz. Prędko zdobył sobie reputację „szefa z zakasanymi rękawami”, gotowego pracować długie godziny przy maszynach w odlewni, a następnie prowadzić handel obwoźny, jeżdżąc swoim błyszczącym samochodem od gospodarstwa do gospodarstwa. W momencie wybuchu pierwszej wojny światowej fabryka Karla zatrudniała trzydzieści osób.
Jako dziecko Josef rzadko widywał swojego ojca i niewiele częściej – matkę. Gdy Karl został wcielony do armii, odpowiedzialność za zarządzanie firmą spadła na Walburgę. Ta okazała się godną zastępczynią męża, wprowadzając do zakładu dyscyplinę, której brakowało Karlowi. Pod kierownictwem Walburgi firma podpisała lukratywny kontrakt na produkcję specjalnego pojazdu wojskowego Fouragewagen dla armii cesarskiej.
Po zakończeniu wojny „Karl Mengele” ponownie przestawiła się na produkcję pokojową. Na początku lat dwudziestych była trzecim co do wielkości niemieckim producentem narzędzi do młócenia zboża. Karl w pełni wykorzystał powojenny program odbudowy. Od tego czasu rodzina Mengele zdominowała Günzburg jako największy i najbardziej wpływowy pracodawca w mieście. Burmistrz Günzburga był zawsze notariuszem rodziny Mengele. Günzburg, jak powiedział pewien niemiecki sędzia, „należał” do Mengele.2
Ta dominacja trwa po dziś dzień. Nazwisko „Mengele”, wypisane trzymetrowymi literami, nadal góruje nad bramą fabryki. Karl Mengele Strasse jest główną trasą przelotową w mieście. Olbrzymi pomnik ku czci Karla i Walburgi oraz ich dwóch młodszych synów, Aloisa i Karla juniora, zawsze zdobią świeże kwiaty. Miejskie przedszkole nosi imię Ruth, żony Aloisa. Kuzyn Josefa, Dieter Mengele, posiadający udziały na kwotę przekraczającą trzy miliony dolarów w firmie noszącej obecnie nazwę „Karl Mengele & Söhne”, jest właścicielem najbardziej wystawnej rezydencji w mieście. Brakuje więc tylko jednego imienia – „Josef”.
Jako najstarszy syn, Josef miał przejąć schedę po ojcu i zapewnić podtrzymanie dynastii. Jego zainteresowania wykraczały jednak daleko poza małomiasteczkowe problemy Günzburga i ewentualne udziały w rodzinnej spółce. Od wczesnych lat zdradzał wielkie ambicje. Julius Diesbach, kolega Josefa z ławy szkolnej, wspomina:
Josef był bardzo ambitnym młodym człowiekiem z wielką potrzebą sukcesu. Chciał wyrobić sobie reputację niezależną od reputacji jego rodziny; chciał przerastać otoczenie. Sława była dla niego narkotykiem. Pewnego dnia powiedział mi, że kiedyś przeczytam o nim w encyklopedii.3
Szczególne współzawodnictwo wywiązało się pomiędzy Josefem a jego młodszymi braćmi, Karlem i Aloisem – zwłaszcza Karlem, któremu Josef w głębi duszy zazdrościł. Urodzili się w odstępie zaledwie szesnastu miesięcy, a ich wzajemne animozje rozwijały się bez przeszkód w domu, w którym brakowało ciepła rodzinnego. „Rodziną rządził szacunek, nie miłość” - powiedział Norman Stone, profesor historii na Uniwersytecie Oksfordzkim, analizując osobiste dokumenty Mengelego po ujawnieniu jego śmierci w czerwcu 1985 r.4
Karl i Walburga nie byli zgraną parą i ich konflikty pogarszały tylko atmosferę w domu. Josef pisał później, że jego ojciec był „zimny”, a matka „niewiele lepsza”, chociaż podziwiał jej energię i łatwość podejmowania decyzji. Kiedy Josef był dzieckiem, rodziców zastępowała mu niania Monika – wpajając wiarę katolicką, często siłą. Za tę spuściznę Mengele pozostał jednak wdzięczny rodzinie. W swojej autobiografii pisze:
Byłem dumny z faktu, że do kontynuowania wielowiekowej tradycji rodzinnej wybrano imię ojca Chrystusa, „Józef”.5
Pomimo rywalizacji Josefa z Karlem z biegiem czasu bracia stali się sobie bliscy. Karl i Alois pamiętali Josefa jako „pogodne, wesołe dziecko”. Jego ulubioną zabawą była jazda na koniu, który ciągnął fabryczne wozy z bocznicy kolejowej pod Günzburgiem do zakładu, po wyekspediowaniu nowo wyprodukowanych pojazdów wojskowych na front. Autobiografia Josefa wskazuje jednak, że owa łagodność kryła głęboko zakorzenione „wewnętrzne cierpienie”, niezadowolenie z życia – pomimo iż nie ujawnia żadnych konkretnych przyczyn tego stanu.6
Rodzina i bliscy przyjaciele mówili na Josefa „Beppo”. Dla nich był on uzdolnionym dzieckiem, przewyższającym intelektem swoich braci, zawsze w czołówce klasy, chociaż nie na pierwszym miejscu. W szkole Josef zainteresował się muzyką i sztuką; jako nastolatek napisał „Podróże do Lichtensteinu” – bajkę, która została następnie zainscenizowana w domu dziecka. Jednak największy wpływ na ambicje naukowe młodego Josefa miał jego nauczyciel ze szkoły średniej, Uri, który – jak pisał Mengele – „zaszczepił we mnie miłość do nauk przyrodniczych”. Ulubionymi przedmiotami Josefa stały się biologia, zoologia, fizyka, filozofia naturalna i – w szczególności – antropologia.
Lata katolickiego wychowania wytworzyły w nastoletnim Josefie cyniczną pogardę dla Kościoła i jego ceremonii religijnych, które uważał po prostu za okazję do napełniania kieszeni księży. Wykazywał jednak aktywność społeczną: wstąpił do Czerwonego Krzyża i do Grossdeutscher Jugendbund, patriotycznej organizacji młodzieżowej.
Jako dziecko kilkakrotnie otarł się o śmierć w wyniku chorób i wypadków. Mając sześć lat  wpadł w trakcie zabawy do głębokiej beczki na deszczówkę i omal nie utonął. Przeszedł również ciężkie zatrucie krwi. W roku 1926 lekarz rodzinny zdiagnozował u niego zapalenie szpiku kostnego – choroba ta może doprowadzić do trwałego inwalidztwa, ale Mengele wyszedł z niej bez szwanku, o czym świadczą jego późniejsze wyczyny narciarskie.*7
W kwietniu 1930 r. zdał Abitur (maturę), osiągając niezły – choć nie wyjątkowy – wynik. Ojciec mówił mu, że „liczą się tylko rzeczywiste osiągnięcia, a nie zamierzenia”. Z początku Josef chciał zostać dentystą, ponieważ uważał, że profesja ta przyniosłaby mu duże zyski – „w moim rodzinnym miasteczku nie było ani jednego dentysty”. Jednak po rozmowach ze swoim kolegą szkolnym, Juliusem Diesbachem, doszedł do wniosku, że stomatologia jest zbyt wąską specjalizacją i zdecydował się na medycynę, ze szczególnym uwzględnieniem „antropologii i genetyki ludzkiej, tak, abym mógł ogarnąć całość wiedzy medycznej”. Tą drogą młody Josef chciał trafić na karty encyklopedii. „Moja rodzina będzie bardzo dumna z pierwszego Mengele-naukowca” – chwalił się Diesbachowi. W tym samym roku jego młodszy brat Alois, który miał wówczas szesnaście lat, wszedł do rodzinnej spółki. Karl, mający – podobnie jak Josef – zamiłowanie do książek, rozpoczął studia prawnicze.
W październiku 1930 r. młody, pewny siebie i ambitny Josef Mengele, nie interesując się gwałtownymi zmianami politycznymi w Niemczech, opuścił dom rodzinny i pojechał do stolicy Bawarii – Monachium. Miasto szybko odurzało się rasistowskimi doktrynami partii Adolfa Hitlera. To właśnie w zadymionych piwiarniach Monachium Hitler znajdował największy posłuch dla oskarżeń formułowanych pod adresem „skorumpowanych” żydowskich polityków w Berlinie, za podpisanie w Wersalu poniżającego dla Niemców aktu kapitulacji, który kończył pierwszą wojnę światową. Rozpalał ogień ultranacjonalizmu, szafował wizją potężnego imperium germańskiego i żądał, by partia nazistowska rozprawiła się z „zarazą żydowską”, przez „całkowitą jej eksterminację”. Monachium, kolebka nazizmu, miasto, w którym narodziła się demoniczna ambicja Hitlera stworzenia niemieckiej superrasy, stało się jednocześnie miejscem, w którym Mengele postawił pierwsze kroki na pseudonaukowej drodze do realizacji tego celu. Wkrótce po przybyciu do miasta Josef został przyjęty na wydziały filozofii i medycyny Uniwersytetu Monachijskiego.
W momencie rozpoczęcia studiów przez Mengelego naziści byli już drugą co do wielkości partią w parlamencie niemieckim. Podobnie jak wielu innych młodych ludzi, również Josef w końcu nie był w stanie „stać na uboczu w tych niespokojnych politycznie czasach”. W swojej autobiografii wspomina wrażenie, jakie wywarł na nim ruch nazistowski:
Do sukcesu [nazistów] przyczyniali się w znacznym stopniu studenci uniwersytetu – ci, którzy osiągnęli już wiek wyborczy. Ja nie mogłem jeszcze wówczas głosować. Moje poglądy polityczne były w owych czasach – w ślad za tradycją rodzinną – konserwatywno-narodowe... Nie przystąpiłem jednak do żadnej organizacji politycznej, chociaż pociągał mnie program narodowych socjalistów. Starałem się zachować niezależność, jednak na dłuższą metę nie mogłem stać na uboczu w tych niespokojnych politycznie czasach; nie mogłem dopuścić, by nasza Ojczyzna padła łupem marksistów i bolszewików. Owa koncepcja polityczna stała się wkrótce decydującym czynnikiem w moim życiu.
W marcu 1931 r. łatwo poddający się wrażeniom Mengele należał już do młodzieżowej przybudówki Stahlhelmu, organizacji byłych żołnierzy, której członkowie maszerowali na uroczystościach publicznych w mundurach polowych. Josefowi podobała się ceremonialność ich paramilitarnego stylu. Mimo iż Stahlhelm był organizacją nacjonalistyczną i ultraprawicową, nie stowarzyszył się jeszcze z partią nazistowską, dla której Mengele żywił coraz większe uznanie.
Josef wstąpił do partii dopiero sześć lat później, ale jego ojciec już w 1931 r. zdecydował, że członkostwo w NSDAP ułatwiłoby mu prowadzenie działalności gospodarczej. Chcąc zapewnić sobie bezpieczną przyszłość, Karl Mengele senior od pewnego czasu popijał z Georgem Deisenhoferem, Kreisleiterem (regionalnym szefem partii) i zapiekłym antysemitą, narzekającym na wypędzenie z Günzburga 300 mieszkających tam Żydów, „bo nie mogę już żadnego z nich lżyć”.8 Niedługo po dojściu do władzy Hitlera, Karl przekazał Deisenhoferowi pewną sumę pieniędzy w zamian za członkostwo w radzie miejskiej Günzburga. Już rok wcześniej, Karl przyjmował u siebie samego Hitlera, który wygłosił wówczas w jego fabryce przemówienie dotyczące rolnictwa*. Przekupstwo przyniosło Karlowi zysk: w roku 1936 jego fabryka osiągała roczne dochody rzędu 1 miliona marek i zatrudniała 350 pracowników.9
Tymczasem w Monachium Josef uczestniczył w kursach antropologii i paleontologii, a także medycyny. Wkrótce zdał sobie sprawę, że bardziej niż leczenie ludzkich chorób interesują go kulturowe korzenie i rozwój ludzkości. Medycyna wykładana na niemieckich uniwersytetach odpowiadała zainteresowaniom Mengelego, ponieważ oparto ją na teoriach darwinowskich, bliskich poglądom Hitlera i większości ówczesnych akademików.
Trudno byłoby odpowiedzieć na pytanie o przyczyny skrzywienia młodego, bystrego umysłu Josefa. Być może było to połączenie klimatu politycznego, zainteresowania genetyką i ewolucją, oraz coraz bardziej popularnego poglądu, zgodnie z którym ludzie cierpiący na pewne choroby nie powinni się rozmnażać, a nawet żyć. Katalizatorem przemiany Mengelego stał się prawdopodobnie fakt, iż – najpierw w Monachium, a później we Frankfurcie – przyszło mu zetknąć się z głównymi propagatorami teorii „ludzi niezdatnych do życia”. Jego główną ambicją stało się osiągnięcie sukcesu w tym nowym, modnym obszarze badań. Może właśnie idea, mówiąca, że niektórzy ludzie nie zasługują na to by żyć, idea, która wkrótce miała się doczekać akademickiego uznania, umożliwiła Mengelemu dziesięć lat później eksperymentowanie na więźniach obozów koncentracyjnych tak, jak gdyby byli oni szczurami laboratoryjnymi. Tajemnicą pozostaje jednak, co pchnęło Josefa do zbrodniczych nie znanych dotąd aktów przemocy, za które nie wykazał żadnej skruchy w swoim dalszym życiu. „Jego osobowość nie zdradzała w żadnym stopniu zdolności do popełnienia takich czynów”, wspominał profesor Hans Grebe, rówieśnik Mengelego.10
Jednym z pierwszych mentorów Josefa stał się dr Ernst Rudin, na którego wykłady Mengele regularnie uczęszczał. Wspólnie z kilkoma czołowymi przedstawicielami świata medycznego, takimi jak dr Alfred Hioche i dr Karl Bindong, Rudin głosił pogląd, że lekarze powinni niszczyć „życie pozbawione wartości”. Był on również jednym z autorów hitlerowskich ustaw dotyczących przymusowej sterylizacji, które weszły w życie w lipcu 1933 r., siedem miesięcy po dojściu Hitlera do władzy.
Ustawa o ochronie zdrowia dziedzicznego określała, jakie dolegliwości fizyczne i psychiczne stanowiły podstawę do sterylizacji. Były to: ociężałość umysłowa, schizofrenia, depresja maniakalna, epilepsja, dziedziczna ślepota, głuchota, deformacje ciała, pląsawica Huntingtona oraz alkoholizm. Celem Rudina – i innych twórców wspomnianej ustawy – miało być poprawienie „jakości” rasy niemieckiej.11 W rzeczywistości jednak Rudin położył podwaliny pod eskalację programów planowego ludobójstwa: wpierw eutanazja osób cierpiących na nieuleczalne choroby psychiczne, następnie masowe mordowanie ludzi uznanych przez nazistów za biologicznie podrzędnych – Cyganów, Słowian i Żydów; wreszcie – Die Endlösung, „ostateczne rozwiązanie”; ukuta przez Hitlera nazwa dla planu eksterminacji wszystkich Żydów w Europie.
Z początkiem roku 1934 Mengele coraz więcej czasu poświęcał na naukę. Pozostali studenci nie uważali go za geniusza; swoje braki nadrabiał jednak ciężką pracą. „Był ambitniejszy i bardziej pracowity niż inni”, wspomina kolega Mengelego ze studiów, dr Kurt Lambertz. „Im bardziej angażował się w badania nad antropologią, genetyką, dziedziczeniem i podobnymi problemami, tym bardziej rósł jego apetyt intelektualny.”
Rosnące ambicje Mengelego spowodowały, iż podjął pracę nad doktoratem z antropologii, starając się jednocześnie uzyskać dyplom lekarza. W październiku 1934 r. choroba nerek zmusiła go do opuszczenia Sturmabteilung (Brunatnych Koszul), organizacji osiłków „ochraniających” masowe wiece nazistowskie. Mengele został automatycznie wcielony do Brunatnych Koszul w styczniu 1934, kiedy Hitler nakazał im wchłonięcie Stahlhelmu.12 Choroba osłabiła Josefa fizycznie; zdecydował się więc poświęcić całą swoją energię na studiowanie.
Osobą, dzięki której Mengele rozpoczął szybką wspinaczkę po szczeblach kariery akademickiej, był profesor T. Mollinson z Uniwersytetu Monachijskiego. Twierdził on, że wiedza z zakresu dziedziczności i „higieny rasowej” pozwala mu określić na podstawie zwykłej fotografii, czy dana osoba posiadała żydowskich przodków. W roku 1935 Mollinson przyznał Mengelemu stopień doktorski za pracę pod tytułem „Badania morfologiczne dolnej szczęki u czterech grup rasowych”. Była to sucha, choć drobiazgowo zilustrowana dysertacja, w której Mengele wykazywał możliwość identyfikacji przynależności rasowej ludzi na podstawie badań dolnej szczęki. W przeciwieństwie do pseudonaukowych przechwałek Mollinsona, raport Mengelego opierał się na logicznym wywodzie i nie zawierał żadnych treści antysemickich czy rasistowskich. W lecie 1936 roku Mengele zdał państwowy egzamin lekarski w Monachium i wkrótce podjął swoją pierwszą płatną pracę – w klinice Uniwersytetu Lipskiego*. 
Przez cztery miesiące Mengele pełnił funkcję młodszego lekarza rezydenta – był to wymagany okres, po którym można było otrzymać pełny dyplom lekarski. Praca była ciężka i przez ten czas w życiu Josefa nie zaszły większe zmiany – z jednym wyjątkiem: w Lipsku poznał córkę profesora uniwersyteckiego, Irene Schoenbein, która została jego pierwszą żoną.
Irene była pierwszą i jedyną prawdziwą miłością Mengelego. Miała dziewiętnaście lat i studiowała historię sztuki we Florencji. Mengele był nią tak urzeczony, że wkrótce rzucił dla niej Norweżkę imieniem Almuth. Wiele lat później powiedział swojemu synowi, Rolfowi, że Irene denerwowała sama myśl o byłej partnerce swojego ukochanego, „mimo iż to ona skradła moje serce”.13
Byli świetnie dobraną parą: Irene – ładna, wysoka blondynka, Mengele – śródziemnomorsko przystojny, zadbany, amator szybkich samochodów. Chwalił się, że jest w stanie pokonać trasę z Günzburga do Frankfurtu w trzy godziny, swoim oplem z 1936 r. (był to specjalny model, wyprodukowany dla upamiętnienia berlińskich igrzysk olimpijskich). 
Porzucenie wystawnego trybu życia, długie godziny pracy w szpitalu i nieustające obchody lekarskie nie odpowiadały aspiracjom Mengelego. Kusiło go, by powrócić do studiów nad genetyką. Pierwszego stycznia 1937 roku, po uzyskaniu rekomendacji od profesora Mollinsona, Mengele został mianowany na stanowisko asystenta w prestiżowym Instytucie Dziedziczności, Biologii i Czystości Rasowej Trzeciej Rzeszy na Uniwersytecie Frankfurckim. Od tego momentu życie Mengelego miało ulec gwałtownej zmianie. Dołączył do zespołu badawczego jednego z najwybitniejszych genetyków Europy, profesora Otmara Freiherra von Verschuera, który poświęcał dużo czasu badaniom na bliźniętach.
Von Verschuer otwarcie wielbił Adolfa Hitlera, mówiąc, że jest on „pierwszym mężem stanu, który zwrócił uwagę na biologię dziedziczenia i higienę rasową”. Dwa lata wcześniej określił rolę Instytutu w następujących słowach: „ma zapewnić trwałe podstawy dla dbałości o geny i o rasę, w czym Niemcy przodują, tak, aby mogła przeciwstawić się atakom z zewnątrz”.14
Mengele szybko stał się ulubionym studentem profesora; obaj darzyli się wzajemnym szacunkiem. Von Verschuer prawie na pewno odpowiadał za przeniesienie Mengelego do Auschwitz, a później, jako wojenny dyrektor Instytutu Antropologii, Nauk o Dziedziczności Ludzkiej i Genetyki Cesarza Wilhelma w Berlinie, organizował fundusze na przeprowadzane w obozie eksperymenty (do tego właśnie instytutu Mengele wysyłał rezultaty swoich barbarzyńskich i w znacznej mierze bezwartościowych badań). Mengele znajdował się teraz w epicentrum nazistowskiej doktryny filozoficznej i naukowej, zgodnie z którą możliwa była selekcja, udoskonalenie i „oczyszczenie” rasy germańskiej. Od tej koncepcji do hitlerowskiej polityki ludobójstwa wiódł tylko jeden, bardzo krótki, choć tragiczny, krok.
Wstąpienie Mengelego – poddanego indoktrynacji nazistowskimi teoriami rasowymi – do NSDAP stanowiło już czystą formalność. W maju 1937 r. złożył stosowne podanie i wkrótce otrzymał legitymację z numerem 5574974*. Jako członek partii, cieszący się dodatkowo poparciem barona von Verschuera, Mengele miał zagwarantowany szybki awans w nazistowskiej hierarchii akademickiej.
Niewiele później Mengele i von Verschuer rozpoczęli ścisłą współpracę, pisząc raporty dla specjalnych trybunałów sądzących Żydów przyłapanych na utrzymywaniu stosunków z niemieckimi Aryjkami. Norymberskie ustawy rasowe z 1935 r. uznawały Niemców poślubiających przedstawicieli rasy żydowskiej za przestępców. Chodziło oczywiście o zapobieganie mieszaniu się ras. Udowodnione przypadki stosunków seksualnych w Rassenschande, czyli procesie bezczeszczenia rasy, podlegały karze więzienia. W jednym z takich przypadków zasięgnięto opinii zarówno von Verschuera, jak i Mengelego: człowiekowi, którego ojciec był Żydem, postawiono zarzut kontaktów z niemiecką kobietą. Oskarżony utrzymywał, że chociaż mężem jego matki był w istocie Żyd, on sam pochodził z pozamałżeńskiego związku matki z chrześcijaninem, nie miał więc w sobie krwi żydowskiej. Po wnikliwym przeanalizowaniu historii rodzinnej, kształtu uszu, nosa i innych cech twarzy owego pechowego człowieka, Mengele i von Verschuer stwierdzili, że był on synem Żyda. Sąd wyraził jednak odmienne zdanie i dwaj antropolodzy złożyli oficjalny protest, utrzymując, że ich ekspertyza została zignorowana.15
W takim klimacie Mengele po raz pierwszy oddał się koncepcji „udoskonalania” rasy przez odpowiednią selekcję jej członków. Już niedługo teoria ta miała doczekać się realizacji – na rampie Auschwitz, gdzie doktorzy SS, a głównie Mengele, kierowali sprawnych fizycznie więźniów do pracy, a pozostałych – do komór gazowych. Mengele bez oporu dawał się wciągać coraz głębiej w tę pseudonaukową pułapkę. Helmut von Verschuer, syn jego frankfurckiego mentora, określał Mengelego jako „pogodnego człowieka, znanego wśród sekretarek w biurze ojca – darzonych przezeń sympatią – jako ‘tatuś Mengele’”. Profesor von Verschuer miał z pewnością bardzo dobre zdanie o Mengelem, gdyż wkrótce mianował go jednym ze swoich asystentów. Stanowisko to czyniło z Mengelego de facto lekarza, chociaż nie posiadał jeszcze dyplomu lekarskiego.16 Von Verschuer pisał później o swoim protegowanym:
Przejawiał żywe zainteresowanie badaniami medycznymi i chirurgią, a oprócz tego był inteligentny i dobrze wychowany. Kochał muzykę; zwłaszcza Bacha i Verdiego, oraz, oczywiście, Straussa i Wagnera.
Mengele musiał również lubić dzieła Pucciniego, gdyż przeprowadzając selekcje na rampie w Auschwitz pogwizdywał czasem jego arie, o czym wspominają w swych ponurych relacjach niektórzy więźniowie.
Mengele, choć miał dopiero dwadzieścia siedem lat, zdążył już zaskarbić sobie przychylność czołowych lekarzy i ideologów Trzeciej Rzeszy. Było więc oczywiste, że powinien wstąpić do organizacji postrzeganej jako strażnik czystości rasowej Niemców: Schutzstaffel, czyli SS. Przy okazji wstąpił również do NS Arztebund, stowarzyszenia zrzeszającego większość nazistowskich lekarzy o wysokich aspiracjach. W maju 1938 r., po rytualnej kontroli drzewa genealogicznego rodziny Mengele do czterech pokoleń wstecz i stwierdzeniu, że Josef nie ma w sobie krwi żydowskiej ani niearyjskiej, został przyjęty w szeregi SS*.  Próżność sprawiła  jednak, że nie zgodził się na wykonanie tatuażu określającego jego grupę krwi, czego wymagano od wszystkich nowych rekrutów SS.
Mengele przywiązywał duże znaczenie do elitarności: zamiast zostać zwykłym lekarzem, wybrał karierę naukową, następnie wstąpił do Instytutu Trzeciej Rzeszy i do Instytutu Cesarza Wilhelma, instytucji przodujących w badaniach nad eugeniką, a wreszcie stał się członkiem Waffen SS – elity elit.
W lipcu 1938 r. Uniwersytet Frankfurcki przyznał Mengelemu dyplom z zakresu medycyny. Mengele stał się więc licencjonowanym lekarzem. Gdy nad Europą zbierały się wojenne chmury, Mengele nie chciał pozostawać na uboczu tego, co uważał za nieuniknioną, lecz chwalebną walkę. Pragnienie dołączenia do jednostki polowej SS spowodowało, że w październiku rozpoczął trzymiesięczne szkolenie zasadnicze w Wehrmachcie – regularnej armii niemieckiej (szkolenie to było wymogiem wstąpienia do elitarnej formacji Waffen SS). Ku swojej uciesze, został od razu wysłany do górskiego regionu Snalfedon-Tirol, gdzie liczyły się jego umiejętności narciarskie. Po zakończeniu szkolenia, Mengele powrócił na Uniwersytet Frankfurcki, aby kontynuować badania pod okiem profesora von Verschuera. Pomijając krótki staż w klinice uniwersyteckiej w Bonn, gdzie w wolnych chwilach uczęszczał na wykłady indoktrynacyjne dla członków SS, Mengele pozostał w Instytucie aż do czerwca 1940 r., kiedy wstąpił do armii.18
W trakcie pobytu we Frankfurcie, Mengele opublikował pracę o aspektach dziedzicznych formowania kanalików usznych – twierdził, że odkrył dziedziczny związek między tymi kanalikami a wgłębieniem podbródkowym. Eksperci oceniający pracę uznali ją za „nudną, choć naukową” i, podobnie jak wcześniejszy raport z badań dolnej szczęki u różnych grup rasowych, całkowicie pozbawioną przesłanek rasistowskich. Z drugiej strony, kilka napisanych przez Mengelego recenzji prac naukowych dotyczących dziedziczności i ras zdradza zupełnie inne nastawienie. Sporządzony w 1940 r. komentarz do książki zatytułowanej Podstawy genetyki i dbałości o rasę uwidacznia całkowite przekonanie Mengelego o wyższości rasy germańskiej:
Ostatni rozdział wyjaśnia ... biologiczne zagrożenia dla rasy germańskiej ... przy okazji prowadzenia dyskusji na temat ras wskazane byłoby przedstawienie jasnej analizy zalet i wad wszystkich ras europejskich. Brakuje mi również dokładnego opisu powiązań między głównymi rasami zamieszkującymi Niemcy oraz dokonań kulturowych narodu niemieckiego. Co więcej, za trafniejsze należałoby uznać skupienie się na koncepcji, a nie tylko na aspektach proceduralnych ustaw zapobiegających płodzeniu obciążonego genetycznie potomstwa i służących ochronie dziedzicznego zdrowia Niemców.19
W recenzji pracy poświęconej dziedziczeniu wrodzonych wad serca i ich wykrywaniu za pomocą promieni X widać zapowiedź tego, co miało się później stać w Auschwitz: „Niestety autor nie skorzystał z możliwości zweryfikowania swoich diagnoz za pomocą autopsji.”20
Mengele identyfikował się już całkowicie z wpływem, jaki narodowy socjalizm wywarł na genetykę wykładaną na niemieckich uniwersytetach w latach dwudziestych i trzydziestych. Nazistowskie doktryny rasowe i wcześniejsze koncepcje darwinizmu społecznego połączyły się w umyśle Mengelego w spójny światopogląd, który miał mu towarzyszyć już do końca życia. „Był przekonany, że służy wielkiej sprawie: podjętej przez Hitlera próbie ocalenia ludzkości przed samozniszczeniem”, stwierdził profesor Andreas Hillgruber, zachodnioniemiecki historyk badający autobiograficzne zapiski Mengelego dotyczące ras. „Stał się wcieleniem skrajnego nazizmu.”21
W lipcu 1939 r., w Oberstdorfie, Mengele poślubił dwudziestodwuletnią już wówczas Irene. Przed ślubem miało jednak miejsce wydarzenie, które mogło zagrozić jego karierze. Podanie złożone przezeń do Rasse- und Siedlungshauptampt, Centralnego Biura do spraw Ras i Przesiedleń, w celu uzyskania wymaganego przez SS potwierdzenia, że rodzina Irene jest wolna od krwi żydowskiej, zostało zakwestionowane ze względu na brak wystarczających danych dotyczących jednego z jej dziadków, który mógł pochodzić z nieprawego łoża. Po stwierdzeniu braku informacji na temat pradziadka, Harry’ego Lyonsa Dumlera, amerykańskiego dyplomaty, wszczęto drobiazgową kontrolę całego drzewa genealogicznego. Brak dowodów, że Dumler był ojcem syna swojej żony, zrodził podejrzenia co do przynależności rasowej rzeczywistego pradziadka Irene, a więc – pośrednio – i jej samej. Poszukiwania prowadzone przez niemieckiego konsula w Stanach Zjednoczonych nie przyniosły rezultatów. W końcu rodzinne fotografie Irene oraz płomienne zapewnienia jej przyjaciół, że zachowywała się „całkowicie po nordycku” przeważyły szalę i związek uzyskał błogosławieństwo partii. Brak niezbitych dowodów na aryjskość żony uniemożliwił jednak Mengelemu – ku jego rozczarowaniu – uzyskanie wpisu w osławionej Sippenbuch, „Księdze Rodowej”, w której odnotowywano wszystkich, którzy byli w stanie udowodnić całkowitą aryjskość swoich przodków przynajmniej od roku 1750. I tak, najwyższy kapłan „higieny” rasowej został pozbawiony certyfikatu „czystości” swojej żony i przyszłych dzieci. Pomijając ironię i hańbę, Mengelego bolała również utrata powszechnie pożądanych pamiątek – mieczy i srebrnych łyżek – wysyłanych wszystkim członkom Sippenbuch przez samego Himmlera z okazji narodzin każdego „czystego” dziecka.
Pięć tygodni po ślubie wybuchła wojna. Syn Mengelego, Rolf, twierdzi, że „ucieszyło to ojca. Nie mógł się doczekać powołania do wojska.” Mengele traktował wojnę – co można wyczytać w jego pamiętnikach – jako „ostatnią desperacką walkę narodu niemieckiego w obronie swojego zagrożonego istnienia”. Choroba nerek miała jednak odwlec mobilizację Mengelego aż do lata 1940 r., kiedy to został przydzielony do jednostki wojskowej w Kassel, jako oficer medyczny. Służbę tę pełnił jedynie przez miesiąc. W sierpniu awansowany na Untersturmführera, podporucznika, dołączył do Waffen SS, uznawanej za najbardziej fanatyczną formację w armii Hitlera. Po raz pierwszy Mengele wziął udział w walce w czerwcu 1941 r. – został wysłany na Ukrainę, gdzie po kilku dniach przyznano mu Krzyż Żelazny drugiej klasy. Jego żona pisała do przyjaciela:
Wreszcie otrzymał długo oczekiwane wezwanie do wojska. Stacjonuje teraz na Ukrainie, w tym upale. Już w pierwszych dniach otrzymał EK2 [Krzyż Żelazny drugiej klasy]. Napięcie musi być ogromne, a jednak ich entuzjazm nie uległ jeszcze wyczerpaniu – zwłaszcza teraz, w ogniu walki i ... w obliczu „arcywroga”. Pozdrawiam. Heil Hitler ... 22
Okres poprzedzający wysłanie na Ukrainę Mengele spędził w okupowanej Polsce, jako członek Sekcji Genealogicznej Biura do spraw Ras i Przesiedleń. Pod bezpośrednimi rozkazami Himmlera, zespoły lekarzy SS oceniały przydatność rasową ludzi, którzy mieli osiedlić się na nowo zdobytych terenach. Czteropunktowy program Himmlera, w którego realizacji Mengele aktywnie uczestniczył, wyglądał następująco:
(1) Zaanektowane terytoria mają zostać dokładnie oczyszczone z niearyjczyków; (2) osoby utrzymujące, że są aryjczykami, mają zostać poddane kontroli na podstawie przedstawionych dowodów, a w ich braku – przy pomocy badań rasowych; osoby podpadające pod wątpliwe kategorie, jak również „odszczepieńcy” niemieccy [antynaziści i polonofile] zostaną poddani segregacji i specjalnemu traktowaniu celem zagwarantowania ich „reedukacji i właściwego zachowania”; (3) osoby zdradzające cechy aryjskie mają zostać poddane badaniom, w celu stwierdzenia, czy ich przodkowie zostali „spolonizowani”; przypadki pozytywne zostaną usunięte z Polski celem lepszej regermanizacji na terytorium Rzeszy; (4) podobne procedury mają zostać zastosowane w stosunku do polskich sierot i dzieci znajdujących się pod opieką publiczną.23
W styczniu 1942 r. Mengele został członkiem służby medycznej dywizji Waffen SS „Viking”. Dywizja ta wkroczyła głębiej na teren Związku Radzieckiego niż jakakolwiek inna jednostka niemiecka po rozpoczętej w czerwcu poprzedniego roku inwazji. Większość czasu Mengele spędzał za linią frontu, na pozycjach obronnych, prawdopodobnie walcząc z partyzantami. W lipcu dywizja „Viking” została z powrotem przesunięta na front, aby wziąć udział w krwawej, pięciodniowej bitwie o Rostów i Batajsk. W tym właśnie okresie Mengele otrzymał Krzyż Żelazny Pierwszej Klasy. Irene wspominała: „dostał swój Krzyż Żelazny za wyciągnięcie dwóch rannych żołnierzy z płonącego czołgu pod ostrzałem wroga i udzielenie im pierwszej pomocy”. Jeden z oficerów sztabowych dywizji „Viking” napisał, że Mengele „znakomicie sprawdził się w obliczu wroga”, a główny oficer medyczny dywizji określał go jako „wyjątkowo utalentowanego oficera medycznego”. Mengele otrzymał również Czarną Odznakę Rannych oraz Medal za Opiekę nad Narodem Niemieckim. * 24
Pod koniec 1942 r., Mengele został z powrotem przeniesiony do Biura do Spraw Ras i Przesiedleń; tym razem jednak znalazł się w jego centrali, w Berlinie. Fakt, iż Mengele działał pod egidą SS i Biura Lekarskiego Policji, odpowiedzialnego za nadzór medyczny obozów zagłady, sugeruje, że został stosunkowo wcześnie wtajemniczony w projekt planu „ostatecznego rozwiązania”. Plan ten był forsowany przez Hitlera już w lecie 1941 r., ale decyzja o przyjęciu go jako oficjalnego stanowiska partii została podjęta dopiero w styczniu 1942 r., przez grupę piętnastu wysoko postawionych urzędników na tajnym posiedzeniu w podberlińskim Wannsee. Bardzo prawdopodobne, że po odkryciu, jak wielkie ilości przydatnego do doświadczeń „materiału ludzkiego” znajdują się w obozie Auschwitz, Mengele robił wszystko, aby zostać tam przeniesiony. Równie prawdopodobne jest, że działał w porozumieniu z profesorem von Verschuerem, który z pewnością miał udział w przeniesieniu Mengelego z frontu wschodniego z powrotem do Berlina.
W lecie 1942 r. von Verschuer był już dyrektorem Instytutu Cesarza Wilhelma w Berlinie i nadzorował projekty badawcze z zakresu czystości rasowej. W czerwcu, kiedy Mengele służył jeszcze w dywizji „Viking” na froncie wschodnim, von Verschuer zwierzył się koledze, że planuje „zabrać ze sobą moich współpracowników, najpierw Schadego i Grebego, później Mengelego i Fromma”.25 W styczniu 1943 r. von Verschuer, w liście do innego znajomego, napisał, że „mój asystent Mengele został przeniesiony na placówkę w Berlinie, aby w wolnych chwilach mógł pracować dla Instytutu.”26
Dr Benno Müller-Hill z Uniwersytetu w Kolonii, mający dostęp do prywatnych dokumentów von Verschuera, jest przekonany, że to von Verschuer skłonił Mengelego do rozpoczęcia następnego – tragicznego – etapu w jego karierze. „Gotów byłbym się założyć, że namówił go, by pojechał do Auschwitz”, twierdzi Müller-Hill. „Powiedział pewnie coś w rodzaju: ‘Tam drzemią wielkie możliwości. Wiele ras, wiele narodów. Spróbuj. To dla dobra nauki.’”
Po przeniesieniu do Berlina, Mengele został awansowany do stopnia Hauptsturmführera, kapitana. W maju 1943 nadeszło oczekiwane wezwanie. Przed końcem miesiąca Mengele znajdował się już w otoczonym drutem kolczastym obozie położonym w bagnistej dolinie, o godzinę drogi od Krakowa, w południowej Polsce. Było to Auschwitz; dla uwielbiających skróty Niemców – „KZ”, czyli Konzentrationslager, obóz koncentracyjny.