Podziękowania

Przedsłowie, Andrzej Radziewicz-Winnicki

Przesłanie książki: jak uprawiać humanistykę?

Wprowadzenie

Doświadczenie progowe formacyjnie

Pochwała powracającego niezadowolenia z siebie… specjalisty

Lekcja z „klasyków”

O pozorze sprostania wielkości

Bunt na rzecz głębszej nowoczesności humanistycznej

Wizja filozofii

Dlaczego boję się o filozofię w Polsce?

Ujęcie pedagogiki

Piramida dojrzałości czytelniczej humanisty

Przykłady pułapek dyscyplinarnych dla klasyków

O dramacie wiedzy w „ogrodzie rozkoszy” poznawczej

Zamiast zakończenia

Deklaracja na nową fazę

Interpelacje metahumanistyczne: jak uniknąć pułapek autodegradacji humanistyki?

Wstęp

Cztery przykłady ekranizacji pułapek

W stronę świadomości metahumanistycznej przełomów

Pytania o nowe próby przeobrażeń humanistyki

Pogłębiane podziały pracy akademickiej jako przeszkody epistemologiczne

Jak wyjść poza dualizm przydatności i szlachetności dyskursu?

Jak funkcjonować między zagęszczeniami i rozproszeniami znaczeń?

W stronę transdyscyplinarności?

Przeszkody i koniec alibi na zamknięcia poznawcze

Iluzoryczne obrony, powierzchowne krytyki i chybione reformy

O groźbach rozwijania wiedzy pod dyktando trzeciej ręki

O (nie)redukowalności sporów i różnic racji i interpretacji

O problematyczności kompetencji czytania akademickiego

Czy i jak da się uwolnić humanistykę od poglądów i „szkół”?

Jak można na nowo oprzyrządować refleksję humanistyczną i odnieść ją do nowych wymiarów procesów twórczych?

Między rozproszonymi śladami i zastygłymi powidokami znaczeń

Zakończenie

Humanistyczne wyzwania (nie)zrównoważenia procesów i praktyk społecznych (panorama tropów dwoistości/dual-process theory)

Wstęp

Przeciw dominującym wizjom strategii poznawczej

O iluzjach doskonałości w dominujących trybach instytucjonalizacji nauki

O narastaniu złożoności zjawisk jako wyzwaniu humanistycznym

O pojęciu podwójnych (dwoistych) procesów

Między instytucjonalizacją i intelektualizacją dyskursu

Zamiast zakończenia: akcenty posłania dla przyszłości w postulowanej strategii rozwoju i samokształcenia

Wybuchowe idee dla pedagogiki i edukacji a procesy rozwoju duchowego

Wstęp

Jak szukać wybuchu? I co to jest „wiedza wartościowa”?

Jurij Łotman, Hermann Hesse i poza nich

Trzy typy wybuchów

Pięć postaci efektu wybuchowego

Wybrane przykłady kolejnych form wybuchowości

Wybuch z odkrycia „pandemii bezrefleksyjności”

Zamiast zakończenia

Transformacje i ich dominanty: między dynamiką i strukturą procesualności

Wstęp

Pole profesjonalności metapedagogicznej

Sprzężenia zwrotne i przemieszczenia dominanty – przykłady

Transwersalność, oscylacja, dwoistości

O dwoistych dominantach w procesie rozwoju psychospołecznego

O pułapkach zbyt tradycyjnych ujęć relacji między czynnikami

Wyzwania przełomu antypozytywistycznego w rozumiejącym wyjaśnianiu procesu

Troska o „efekt wybuchowy” w transformacji

O wadze przymierza interakcyjnego

Ograniczenia transformatywności oddziaływań

Transformacja jako autotransformacja

Zakończenie

Przekroje profesjonalności: reprezentacje versus transformacje

Wstęp

Ku antropologii działania

Kwestia inwariantów i regularności

Teatralizacja, metaforyzacja i zmiana biegu życia

Transformacje pracy zależne od wiedzy

Cielesność jako reprezentacja i medium transformacyjne

Implikacje reprezentacji/transformacji w kontekście tańca

Instalacje jako ograniczenia transformacji

Przedmioty techniczne jako medium upodmiotowienia

Kwestia niewidzialności i milczącego charakteru transformacji

„Gesty techniczne” i ich przemiany

Przejścia przez poziomy (style) profesjonalne aktywności

Analogie w służbie transformacji

Uwagi na zakończenie

Wartości między kulturą symboliczną, życiem społecznym i tożsamością ludzką

Wstęp

Kultura i „uobywatelnienie”

O wyzwaniu „ekologii ludzkiej”

Złożoność równoważenia relacji

O poziomie zmiany „metawzorca”

Przekroje pojęcia tożsamości

Koło hermeneutyczne uwikłań działania komunikacyjnego

Troska o dynamizmy inicjacyjne rozwoju

O wadze pozyskania do współdziałania

Zamiast zakończenia

O pozorach i innych ułomnościach form i postaci wpływu w kulturze (perspektywa zadań dydaktyki humanistycznej)

Wstęp

Kultura jako niewidzialna gleba duchowa / środowisko znaczeń

Typy nastawień kulturowych

Ontologia zdolności do oporu

Waga postaciowania wpływu

Logika nadmiernie udanej socjalizacji

Dialog jako zróżnicowane strategie perswazji kulturowej

Niezdolność do konsumpcji w kulturze

Poziomy wywrotowej dynamiki wpływu i jego estetyzacji

Typy postaw nauczycielskich i generowanych przez nie interakcji

O komunikacji w warunkach niemocy kontrolowania wpływu

Nastawienia jako przeszkody racjonalności

Komunikacja dydaktyczna jako bycie w drodze

Etyczna odpowiedzialność za udział w komunikacji

Jak odzyskać wartość pojęcia autorytetu?

O stopniach trudności interakcyjnych w edukacji

Pułapki symulacji wpływu

Stopnie realności wpływu

Afirmacja wpływu błędów

O złożoności wpływu w rolach społecznych

Wartość wpływu podręczników

Powidoki w relacjach edukacyjnych

Pułapki i pułapy jakości czytania

Uwagi na zakończenie

„Wielkie Pokolenie” Heleny Radlińskiej (z perspektywą międzypokoleniową w tle)

Wstęp

Uwagi o różnicach pokoleniowych wśród elity intelektualnej w Polsce niepodległej

Postawa kompletna – dziesięć zadań „Wielkiego Pokolenia” w pedagogice polskiej

Wartości intelektualne i ich wspólnota wdrożeniowa

Zamiast zakończenia

Edukacja jako proces. Alfred N. Whitehead i jego krytyczne idee dla pedagogiki

Wstęp

Uwagi o recepcji myśli

Dziesięć tropów ugruntowujących perspektywę czytania wobec prac Whiteheada

W stronę idei „konkrescencji”

Fazy edukacji a cykl rozwoju człowieka

„Dipolarne” relacje wewnętrznego rytmu edukacji

Spór o obiekty „wieczne” jako transaktualne

Zamiast zakończenia

Postscriptum

Profile Barbary Skargi. Historia idei – metafizyka – pedagogika – wspólnota etyczna

Wstęp

Widmo Gułagu jako wyzwanie filozoficzne i kontekst etyczny

Pytanie o horyzont wspólnotowości w postawie Barbary Skargi

Barbara Skarga i jej metafizyka pedagogiczna

Paradoks ontologii wdzięczności – wystąpienie w Łazienkach na wieczorze wspomnień

Zamiast zakończenia: filozofia jako styl życia i przezwyciężania doświadczenia

O potrzebie wyższej postawy wobec tragiczności. Tragizm i zło u Barbary Skargi

Wstęp

Wyzwanie duchowe tragiczności

Paradoksalne uwikłanie w pułapkę zła

Myślenie poza nieszczęściem

Przekroje problemowe zła i tragizmu – trop główny

Głos Barbary Skargi z wnętrza doświadczenia

Etyczna perspektywa Barbary Skargi

Tragizm i ironia: o groźnym przymierzu

Pułapka bezrefleksyjności

Lekcja etyczna Barbary Skargi

Zamiast zakończenia: diaboliczna presja patosu

Patos inauguratywności. Co dał Cezary Wodziński, czytając Heideggera, najnowszej filozofii polityki?

Wstęp

Wyzwanie enigmy polityki

Wydarzenie dzieła

Bezradność Heideggera wobec polityki?

Miejsce zagęszczenia semantycznego

Przekleństwo patosu w polityce

Zamiast zakończenia: dociekanie warsztatu

O ratunku dla życia duchowego w doświadczeniu uchodźcy (w kontekście ukraińskim)

Wstęp

Między przetrwaniem i odrodzeniem

Skala cierpienia

Przewartościowanie źródeł wsparcia

Praca z traumą

Niezbędna energia życiowa

Zamiast zakończenia: odmowa rezygnacji z siebie

W stronę normatywnego metawzorca „efektu pogranicza”

Wstęp

O drodze dowartościowania pogranicza w pedagogice

Normatywne przeszkody wobec pogranicza

„Efekt pogranicza” i jego konteksty

Idea metawzorca w transformacjach społecznych

Zamiast zakończenia

Edukacja w trosce o „efekt pogranicza” międzykulturowego (panorama tropów i profili humanistycznych w retrospekcji)

Wstęp

Bachtinowska wizja kultury i edukacji nasycanej różnicą

„Efekt pogranicza” dzięki rozwojowej decentracji: Jean Piaget i Jürgen Habermas

Hans-Georg Gadamer i trzy typy dialogu z uwikłaniem w „ukryty program” stosunku do Innego

Martin Buber i typy wspólnot wiary dla przezwyciężania trudności otwarcia na „pogranicze” poprzez ekumenizm

Hermann Hesse i troska o szansę wybuchowego przeżycia, przebudzenia i przemiany wewnętrznej

Danuta Mostwin i pogranicze jako „trzecia wartość” tożsamości w obcym środowisku

Marta Urlińska i eksperyment ze szkołą polską na Łotwie jako wyzwanie „efektu pogranicza”

Florian Znaniecki i antagonizmy świata dorosłych wymagające efektu pogranicza u dzieci

Strategie normatywne stosunku do tradycji, wolności i zmiany

Niepełnosprawność i „efekt pogranicza” – w stronę logoterapii Viktora E. Frankla

Zamiast zakończenia: wymóg zespolenia w koło hermeneutyczne dynamicznej hybrydy z gotowością do ironii – „metawzór” Barbary Skargi

Postscriptum: nowe warunki powstawania tożsamości w dynamice prefiguratywnej według Margaret Mead

Między fetyszem i pozorem: humanistyczne przesłanki dobrej edukacji przeciw praktycznie wdrażanym jej kontrapunktom

Wstęp

Jak sytuować dobra edukacji?

Szkoła jako źródło zagrożeń

Pułapy i pułapki redukcji dobra edukacji

Barbarzyństwo doraźnego wyniku

Procesualność dobra „w drodze”

W stronę dobra „przyszłości”

Zamiast zakończenia

Oblicza nauczyciela jako człowieka kultury (przegląd tropów w retrospekcji)

Wstęp

O znaczeniu osobowości nauczyciela

O potrzebie pasji twórczej

Waga postawy przebudzenia duchowego

W stronę desocjalizacji

Paradoks ułomnego oddziaływania

Nauczyciel jako „strażnik braku”

W poszukiwaniu typologii postaw

Autorytet poza zabobonami

W stronę dialogiczności

Zmiana realności bycia w relacji

Zamiast zakończenia: w stronę horyzontu myśli

Edukacja między kulturowym kanonem i przyszłością: „klasyka” i jej wartość dydaktyczna

Wstęp

Przyszłość przyspiesza i zaskakuje, także boleśnie

Codzienność jako wróg przyszłości

Jak funkcjonuje kultura symboliczna?

O możliwości pochwały klasyki poza klasycyzmem

Biurokratyczne ingerencje w żywą tkaninę tekstów

Między konserwatywnym i liberalnym traktowaniem tradycji w kulturze

Między społecznym radykalizmem i dekonstrukcją dialogiczną kultury

Iluzje i pułapki kanonizacji treści kulturowych

Wnioski: o postawach kulturowych w dydaktyce

O przełomowym znaczeniu Floriana Znanieckiego dla humanistyki (otwarcie debaty)

Wstęp: podziękowania

Wyznanie autora

Wiodące idee analityczne

Wyzwania do podjęcia

O strategii myślowej Znanieckiego

Przełomowe akcenty u Znanieckiego

Zamiast zakończenia

Perspektywa czytania Floriana Znanieckiego jako klasyka (z Paulem Tillichem w tle)

Wstęp

O paradoksie klasyków humanistycznych

Wyostrzone wątki postawy Floriana Znanieckiego

Źródła przeoczeń poznawczych

Odniesienia do Paula Tillicha

Zamiast zakończenia

W stronę humanistyki stosowanej

Wstęp

O potrzebie życiodajnych sprzężeń zwrotnych

Poszukiwanie dyskursu – wyzwania metodologiczne

Dojrzewanie do nowej kultury praktyki

Przykłady inspiracji i nowych narzędzi dla interwencji praktycznej

Rozmowa o książce Humanistyka stosowana

Biegunowość/dwoistość rozwoju w dynamicznej strukturze fazy starości (wyzwania teoretyczne i życiowe)

Wstęp

Strategia analizy

W poszukiwaniu nowego metawzorca struktury i dynamiki wewnątrzfazowej

Problem profilu pionowego residuów starości i zadań rozwojowych

Wyzwanie drugiego moratorium rozwojowego zamiast dziewiątej fazy

W trosce o odraczanie starości

Zakończenie

Starość i jej wyzwania rozwojowe (w świetle krytycznego odczytania modelu Eriksona i jego recepcji)

Wstęp

Starość a emerytura – wyzwania tempa zmiany społecznej

O błędnym widzeniu struktury faz życiowych

Pytanie o psychologię rozpaczy

Zadania rewitalizacji

Wartość metafory życia jako „brania wiatru w żagle”

O zmiennej funkcji emocji

W stronę nowej ekologii starości

O trzech nieobecnościach twórczej starości

Zamiast zakończenia: wyzwanie ponownych narodzin w starości

Stefan Szuman czytany na nowo (perspektywa poeriksonowska)

Wstęp

Przykład z żywieniem nadziei

Zaplecze rozważań

Pole problemowe

Zaangażowanie pedagogiczne

Uwikłanie w przeszkody poznawcze

Zarys śladów przełomu

Złożoność jako „dwojakość”

Zamiast zakończenia

Między filozofią i pedagogiką społeczną (rys autobiograficzny z długiem wdzięczności w tle)

Wstęp

Kilka tropów rozwojowych

O transformacjach w porządku oscylacji strukturalnej: wyzwania pedagogiczne (tezy)

   Refleksyjne pogłębianie analizy

   Przełom antypozytywistyczny

   Oscylacje i ich typy

Rozmowa: O dwoistości i pedagogice Heleny Radlińskiej

Zamiast zakończenia

Myślenie na krawędzi (epoki): fenomen filozoficzny Zdzisława Cackowskiego na dziś

Wstęp

Wyjątkowość profilu: trop frankofoński

Przeciw ortodoksji dychotomizacji

Przeciw perspektywie (auto)biograficznej marksisty

Upominanie się o dojrzałą narrację pedagogiczną

Waga perspektywy ekologicznej i pułapki Scylli i Charybdy

Zamiast zakończenia: zmiana filtrów lektury

Jak i dlaczego jest (nie)możliwa pedagogika krytyczna w Polsce (esej metakrytyczny z Henrym A. Giroux w tle)

Wstęp

Między współczesnością i tradycją w krytycznej recepcji

O początkach otwarcia na pedagogikę krytyczną Giroux

O stanie aktualnym recepcji Henry’ego A. Giroux w Polsce

Horyzont „krytyczny” niedawnego podręcznika akademickiego

O opóźnieniu krytycznej pedagogiki pracy

Próba hermeneutyki krytycznej i radykalnej

Zamiast zakończenia: cztery listy

Postscriptum

W miejsce podsumowania

Słowo wprowadzenia

Cztery ligi w humanistyce polskiej

Wstęp

Pierwsza liga

Druga liga

Trzecia liga

Czwarta liga

W nauce gorzej niż w sporcie

Cztery przestrzenie autorytetu

Ligowy los młodych pracowników nauki

Mgła ministerialnej niewiedzy

Równość i różnice w humanistyce i naukach społecznych w kontekście reformowania uniwersytetów w Polsce (dwanaście grzechów głównych)

Wstęp

Własna perspektywa krytyczna autora wobec realiów nauki

Doktor Gowin ma głos na scenie Nauki?

   Namiętna misja historycznej zmiany

   Fałszywe uwznioślanie działań

   Konsekwencja za wszelką cenę?

   Strategia rzekomej poprawy systemu poprzez wygodę zarządzania

   Skrajnie segregacyjna wizja nauki

   Czynienie umownych silnych zakładnikami pozornie słabszych

   Kamerdynerski punkt widzenia

   Wewnętrzna sprzeczność retoryki

   Brak rozeznania w realiach patologii

   Odmowa widzenia szkodliwości wielu rozwiązań

   Uzurpacja wyższości politycznego statusu

   Sztuczne eskalowanie różnic z nadzieją na ukrytą równość

Zamiast zakończenia

Postscriptum: mój zbuntowany pesymizm (sprzed ćwierćwiecza)

Posłowie, Stanisław Zbigniew Kowalik

Miejsca pierwodruku

Bibliografia

Indeks nazwisk